Spyware là gì? Cách phòng chống phần mềm gián điệp

Trong kỷ nguyên số hiện nay, khi mà mọi hoạt động từ công việc, học tập đến giải trí đều gắn liền với internet và các thiết bị điện tử, việc bảo vệ thông tin cá nhân và dữ liệu trở nên vô cùng quan trọng. Một trong những mối đe dọa tiềm ẩn mà người dùng thường gặp phải chính là spyware. Vậy spyware là gì và nó hoạt động như thế nào? Làm cách nào để phòng chống? Hãy cùng Hà Phương tìm hiểu chi tiết qua bài viết dưới đây nhé!

Spyware là gì?

Spyware (phần mềm gián điệp) là một loại phần mềm độc hại được thiết kế để bí mật thu thập thông tin về hoạt động của người dùng trên máy tính hoặc thiết bị di động. Thông tin này có thể bao gồm:

• Thông tin cá nhân: Tên, địa chỉ, số điện thoại, địa chỉ email.
• Thông tin đăng nhập: Tên người dùng, mật khẩu của các tài khoản trực tuyến (mạng xã hội, ngân hàng, email…).
• Lịch sử duyệt web: Các trang web đã truy cập, tìm kiếm đã thực hiện.
• Dữ liệu tài chính: Thông tin thẻ tín dụng, tài khoản ngân hàng.
• Hoạt động trực tuyến: Các ứng dụng đã sử dụng, các tệp đã tải xuống.
• Thông tin hệ thống: Cấu hình máy tính, phần mềm đã cài đặt.

Spyware hoạt động một cách âm thầm trong nền hệ thống, khó bị phát hiện bởi người dùng thông thường. Sau khi thu thập thông tin, mã độc sẽ gửi dữ liệu này về cho kẻ tấn công hoặc một bên thứ ba mà không có sự cho phép của người dùng.

Phần mềm gián điệp bắt nguồn từ đâu?

Phần mềm gián điệp (spyware) là một thuật ngữ xuất hiện lần đầu trên USENET vào năm 1995. Tuy nhiên, các hoạt động gián điệp và thu thập thông tin đã tồn tại từ lâu trước đó, thậm chí có từ thời kỳ chiến tranh lạnh. Vào năm 1996, từ “spyware” đã được sử dụng công khai, ở quy mô lớn hơn nhiều. Cho đến năm 1999, định nghĩa về phần mềm gián điệp đã xuất hiện nhiều trên báo chí. Một năm sau đó, ứng dụng đầu tiên phát hiện và chống lại phần mềm gián điệp xuất hiện. Sau đó, “spyware” đã được sử dụng bởi chủ sở hữu của ZoneLabs, nhà sản xuất phần mềm diệt virus ZoneAlarm.

Cách thức Spyware xâm nhập vào hệ thống

Spyware có thể xâm nhập vào hệ thống của bạn thông qua nhiều con đường khác nhau, bao gồm:

• Tải xuống phần mềm miễn phí: Nhiều phần mềm miễn phí được phân phối kèm theo spyware. Người dùng thường không chú ý và vô tình cài đặt spyware cùng với phần mềm chính.
• Email lừa đảo (Phishing): Các email giả mạo từ các nguồn đáng tin cậy (ngân hàng, mạng xã hội…) chứa liên kết độc hại hoặc tệp đính kèm chứa spyware. Khi người dùng nhấp vào liên kết hoặc mở tệp đính kèm, spyware sẽ được cài đặt vào hệ thống.
• Trang web độc hại: Một số trang web chứa mã độc tự động tải xuống và cài đặt spyware vào máy tính của người dùng khi họ truy cập.
• Lỗ hổng bảo mật phần mềm: Các lỗ hổng bảo mật trong hệ điều hành hoặc phần mềm cho phép kẻ tấn công lợi dụng để cài đặt spyware từ xa.
• Phần mềm quảng cáo (Adware): Một số phần mềm quảng cáo không chỉ hiển thị quảng cáo mà còn bí mật thu thập thông tin người dùng và gửi về cho nhà quảng cáo. Mặc dù không phải tất cả adware đều là spyware, nhưng chúng có chung một số hành vi xâm phạm quyền riêng tư.

Các loại Spyware phổ biến hiện nay

Có nhiều loại spyware khác nhau, mỗi loại có một cách thức hoạt động và mục đích riêng:

1. Keylogger: Ghi lại mọi phím bạn gõ trên bàn phím, bao gồm mật khẩu, thông tin thẻ tín dụng và các thông tin nhạy cảm khác với múc đích đánh cắp thông tin đăng nhập, thông tin tài chính để thực hiện các hoạt động gian lận.
2. Screen logger: Ghi lại mọi hoạt động trên màn hình của bạn, bao gồm các cửa sổ đang mở, các trang web bạn truy cập và các thông tin hiển thị trên màn hình nhằm thu thập thông tin về thói quen sử dụng máy tính, sở thích cá nhân để phục vụ cho các mục đích quảng cáo hoặc tấn công có mục tiêu.
3. Web bug: Là những đoạn mã nhỏ được nhúng vào các trang web hoặc email, theo dõi hành vi duyệt web của bạn, bao gồm các trang web bạn đã truy cập, thời gian bạn dành cho mỗi trang và các liên kết bạn đã nhấp vào nhằm thu thập dữ liệu về thói quen người dùng để tạo ra các quảng cáo cá nhân hóa hoặc theo dõi các chiến dịch marketing.
4. Adware: Hiển thị các quảng cáo không mong muốn trên máy tính của bạn, đôi khi còn thay đổi trang chủ hoặc công cụ tìm kiếm mặc định để tạo ra doanh thu từ quảng cáo, đồng thời có thể cài đặt thêm các loại spyware khác vào máy tính của bạn.
5. Rootkit: Ẩn các tệp, quá trình và các phần mềm độc hại khác trên máy tính giúp chúng khó bị phát hiện bởi các phần mềm diệt virus, bảo vệ các hoạt động độc hại của các loại spyware khác, giúp chúng tồn tại lâu dài trên máy tính của bạn.
6. Spyware di động: Nhắm vào các thiết bị di động như điện thoại thông minh và máy tính bảng. Chúng có thể theo dõi vị trí, ghi âm cuộc gọi, đọc tin nhắn, và truy cập vào danh bạ của bạn nhằm thu thập thông tin cá nhân, theo dõi hành vi của người dùng, và có thể được sử dụng để đánh cắp danh tính hoặc thực hiện các hoạt động gian lận.
7. Banking Trojans: Nhắm vào các ứng dụng ngân hàng trực tuyến, đánh cắp thông tin đăng nhập và tài khoản ngân hàng của bạn để thực hiện các giao dịch ngân hàng trái phép, gây thiệt hại tài chính cho nạn nhân.

Dấu hiệu nhận biết máy tính bị nhiễm Spyware

Để phát hiện sự hiện diện của phần mềm gián điệp là rất khó. Nhiều loại phần mềm độc hại này được thiết kế ẩn sâu trong hệ thống, sử dụng các kỹ thuật mã hóa phức tạp và tiến hành thay đổi sâu bên trong hệ điều hành để tránh bị phát hiện. Tuy nhiên, phần mềm gián điệp thường không hoạt động độc lập mà thường đi kèm với các bộ công cụ khai thác khác để tạo ra một cuộc tấn công đa lớp. Khi máy tính bị nhiễm Spyware, hiệu suất máy tính sẽ bị giảm đáng kể đặc biệt khi chạy các ứng dụng đòi hỏi tài nguyên cao hay sự xuất hiện của các quảng cáo pop-up bất ngờ, trình duyệt bị chuyển hướng liên tục, các ứng dụng lạ được cài đặt tự động hay các lỗi hệ thống không rõ nguyên nhân. 

Trong một số trường hợp nghiêm trọng, phần mềm gián điệp có thể gây ra các vấn đề về khởi động máy tính hoặc thậm chí làm hỏng dữ liệu người dùng. Một số dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy máy tính của bạn có thể đã bị nhiễm spyware gồm:

• Hiệu suất máy tính chậm chạp: Spyware hoạt động trong nền, tiêu tốn tài nguyên hệ thống và làm chậm máy tính.
• Xuất hiện quảng cáo không mong muốn: Các cửa sổ pop-up, quảng cáo banner xuất hiện liên tục, ngay cả khi bạn không duyệt web.
• Thay đổi trang chủ trình duyệt: Trang chủ trình duyệt bị thay đổi mà bạn không hề hay biết.
• Xuất hiện thanh công cụ lạ trên trình duyệt: Các thanh công cụ mà bạn không cài đặt xuất hiện trên trình duyệt.
• Các chương trình lạ tự động khởi chạy: Các phần mềm mà bạn không cài đặt tự động khởi chạy khi bạn khởi động máy tính.
• Kết nối internet chậm: Spyware sử dụng băng thông internet để gửi thông tin về máy chủ, làm chậm tốc độ kết nối.

Cách phòng chống Spyware hiệu quả

Để bảo vệ máy tính và thông tin cá nhân khỏi spyware, bạn nên áp dụng các biện pháp sau:

• Cài đặt phần mềm diệt virus và phần mềm chống spyware uy tín: Các phần mềm diệt virus có khả năng phát hiện và loại bỏ spyware khỏi hệ thống. Hãy đảm bảo phần mềm luôn được cập nhật phiên bản mới nhất để có thể nhận diện các loại spyware mới.
• Cập nhật hệ điều hành và phần mềm thường xuyên: Các bản cập nhật thường bao gồm các bản vá bảo mật giúp khắc phục các lỗ hổng mà spyware có thể lợi dụng.
• Cẩn trọng khi tải xuống phần mềm miễn phí: Chỉ tải phần mềm từ các nguồn đáng tin cậy. Đọc kỹ các điều khoản và điều kiện cài đặt để tránh cài đặt spyware kèm theo.
• Không nhấp vào các liên kết hoặc mở tệp đính kèm từ email đáng ngờ: Hãy cảnh giác với các email lừa đảo (phishing).
• Tránh truy cập các trang web không an toàn: Hãy chú ý đến biểu tượng ổ khóa trên thanh địa chỉ trình duyệt. Biểu tượng này cho biết kết nối đến trang web là an toàn (HTTPS).
• Sử dụng tường lửa (Firewall): Tường lửa giúp ngăn chặn các kết nối trái phép đến và đi từ máy tính.
• Thay đổi mật khẩu thường xuyên: Sử dụng mật khẩu mạnh và khác nhau cho các tài khoản trực tuyến.
• Sử dụng chế độ duyệt web riêng tư (Incognito mode/Private browsing): Chế độ này giúp ngăn chặn việc lưu trữ lịch sử duyệt web và cookies, giảm thiểu nguy cơ bị theo dõi bởi tracking cookies.
• Kiểm tra các tiện ích mở rộng (Extensions) của trình duyệt: Loại bỏ các tiện ích mở rộng không cần thiết hoặc đáng ngờ.

Xử lý khi máy tính đã bị nhiễm Spyware

Nếu bạn nghi ngờ máy tính của mình đã bị nhiễm spyware, hãy thực hiện các bước sau:

• Quét toàn bộ hệ thống bằng phần mềm diệt virus và phần mềm chống spyware: Sử dụng các phần mềm diệt virus uy tín và cập nhật phiên bản mới nhất.
• Gỡ cài đặt các chương trình đáng ngờ: Kiểm tra danh sách các chương trình đã cài đặt và gỡ bỏ các chương trình mà bạn không nhận ra hoặc không cài đặt.
• Khôi phục hệ thống về điểm khôi phục trước đó: Nếu bạn đã tạo điểm khôi phục hệ thống trước khi máy tính bị nhiễm spyware, bạn có thể khôi phục hệ thống về điểm đó.

Nếu các biện pháp trên không hiệu quả, việc cài đặt lại hệ điều hành có thể là giải pháp cuối cùng. Tuy nhiên, hãy sao lưu dữ liệu quan trọng trước khi thực hiện việc này.

Sản phẩm đề xuất

FortiGate 200F (FG-200F)

Liên hệ

FortiGate 201E (FG-201E)

83.250.000₫

FortiGate 80F (FG-80F)

34.214.400₫

FortiGate 81F (FG-81F)

44.193.600₫

Tổng kết

Spyware là một mối đe dọa nghiêm trọng đối với quyền riêng tư và an ninh dữ liệu của người dùng. Hãy luôn cảnh giác và chủ động trong việc bảo vệ thiết bị và dữ liệu của mình trước những nguy cơ tiềm ẩn trên mạng. Trên đây là những thông tin cần thiết để nhận biết Spyware và cách phòng chống phần mềm gián điệp một cách hiệu quả. Hà Phương hi vọng qua bài viết, bạn đọc đã có thể nắm rõ những tác hại khôn lường mà phần mềm gián điệp gây ra, để từ đó có những biện pháp phòng ngừa và ngăn chặn spyware hiệu quả, kịp thời.