IAM là gì? Tầm quan trọng và cách thức hoạt động

Trong thời đại công nghệ số hiện nay, việc bảo mật thông tin và quản lý quyền truy cập vào các tài nguyên quan trọng của tổ chức ngày càng trở nên quan trọng. Một trong những giải pháp hiệu quả nhất để đảm bảo an ninh mạng và dữ liệu chính là Quản lý danh tính và quyền truy cập (IAM). Hãy cùng Hà Phương tìm hiểu IAM là gì? Tầm quan trọng và cách thức hoạt động của IAM trong bài viết dưới đây nhé! 

IAM là gì?

IAM viết tắt của Identity Access Management là hoạt động quản lý nhằm đảm bảo rằng các cá nhân và thực thể có danh tính kỹ thuật số được cấp quyền truy cập phù hợp vào các tài nguyên doanh nghiệp như mạng và cơ sở dữ liệu. Hệ thống IAM xác định và quản lý vai trò người dùng cùng với các quyền truy cập tương ứng, đảm bảo chỉ những người được cấp quyền mới được tiếp cận các công cụ và dữ liệu cần thiết để thực hiện nhiệm vụ của họ.

IAM còn hỗ trợ quản lý danh tính của các phần mềm, thiết bị phần cứng như robot và IoT. Nhờ hệ thống này, tổ chức có thể tập trung quản lý quyền truy cập của nhân viên vào các ứng dụng mà không cần phải đăng nhập riêng lẻ với tư cách quản trị viên trên từng nền tảng. IAM không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý mà còn đảm bảo an toàn và giảm thiểu rủi ro trong việc sử dụng tài nguyên doanh nghiệp.

Tại sao IAM lại quan trọng?

Áp lực trong việc cân bằng giữa cấp quyền truy cập và bảo mật

IAM trở nên quan trọng khi các nhà lãnh đạo doanh nghiệp và bộ phận CNTT phải đối mặt với áp lực ngày càng lớn trong việc cung cấp quyền truy cập vào tài nguyên doanh nghiệp đồng thời đảm bảo an toàn cho các tài nguyên đó. Đây là một nhiệm vụ đầy thách thức vì các nhóm bảo mật cần xác định và theo dõi quyền truy cập của người dùng để họ có thể làm việc hiệu quả với các ứng dụng và dữ liệu cần thiết. Tuy nhiên, nếu quản lý quyền truy cập quá lỏng lẻo, nguy cơ hệ thống bị kẻ xấu xâm nhập sẽ tăng cao gây tổn thất nghiêm trọng cho tổ chức.

Tác động của môi trường làm việc hiện đại và công nghệ đám mây

Sự gia tăng của các dịch vụ đám mây và lực lượng lao động từ xa đã khiến quản lý danh tính trở thành một phần thiết yếu trong bảo mật hệ thống. Người dùng hiện nay có thể truy cập vào nhiều ứng dụng từ nhiều địa điểm khác nhau, tạo ra môi trường làm việc phân tán và phức tạp hơn. IAM giúp kiểm soát quyền truy cập trong bối cảnh này, đảm bảo chỉ những người có thẩm quyền mới được phép sử dụng tài nguyên đồng thời giảm thiểu nguy cơ rò rỉ dữ liệu từ các điểm truy cập không đáng tin cậy.

Vai trò của IAM trong bảo mật và công nghệ hiện đại

IAM hỗ trợ quá trình chuyển đổi từ các biện pháp bảo mật truyền thống dựa vào tường lửa sang các kiến trúc kiểm soát chặt chẽ hơn, tiêu biểu là mô hình zero-trust. Mô hình này liên tục xác thực và cấp quyền cho người dùng ở mọi điểm truy cập thay vì chỉ một lần ở chu vi. Zero-trust giúp ngăn chặn sự di chuyển trái phép giữa các hệ thống và hạn chế thiệt hại tiềm tàng khi hệ thống bị xâm nhập. Hơn nữa, IAM tích hợp các công nghệ tiên tiến như sinh trắc học, phân tích hành vi và AI để tăng cường bảo mật trong các môi trường động.
Với IAM, các tổ chức có thể quản lý quyền truy cập một cách tổ chức và hiệu quả hơn. Các tính năng tự động hóa của IAM giúp loại bỏ quy trình thủ công, giảm thiểu lỗi do con người gây ra và tăng năng suất cho đội ngũ CNTT. 

Hậu quả khi thiếu IAM

Doanh nghiệp không triển khai IAM sẽ phải đối mặt với nguy cơ mất dữ liệu, tấn công đòi tiền chuộc và các hành vi xâm nhập khác. Những kẻ tấn công thường sử dụng thông tin đăng nhập bị đánh cắp để giả mạo người dùng hợp lệ, từ đó nán lại trong hệ thống để thực hiện các hành vi trái phép trong thời gian dài. Nếu quyền truy cập bị lạm dụng để giành được quyền quản trị, hậu quả có thể rất nghiêm trọng. 

Cách thức hoạt động của IAM

IAM hoạt động bằng cách xác nhận danh tính của người dùng, phần mềm hoặc phần cứng thông qua việc xác thực thông tin đăng nhập với cơ sở dữ liệu trung tâm. Hệ thống IAM phân chia quyền truy cập dựa trên vai trò và nhiệm vụ cụ thể, thay vì cấp quyền toàn diện chỉ dựa vào thông tin đăng nhập. 

Ví dụ, trong một hệ thống quản lý nội dung, biên tập viên có thể được cấp quyền chỉnh sửa, người xem chỉ có thể đọc nội dung còn người bình luận chỉ được phép để lại nhận xét. Cách quản lý này giúp tối ưu hóa việc kiểm soát tài nguyên và hạn chế nguy cơ xâm phạm dữ liệu không cần thiết.

Chức năng của IAM

Mục tiêu cốt lõi của IAM là chỉ định một danh tính kỹ thuật số cho mỗi cá nhân hoặc thiết bị. Từ đó, giải pháp duy trì, sửa đổi và giám sát các cấp độ truy cập và đặc quyền trong suốt vòng đời truy cập của mỗi người dùng.

Trách nhiệm cốt lõi của hệ thống IAM là:

• Xác minh và xác thực cá nhân dựa trên vai trò và thông tin theo ngữ cảnh của họ như địa lý, thời gian trong ngày hoặc mạng. 
• Chụp và ghi lại các sự kiện đăng nhập của người dùng.
• Quản lý và cấp quyền hiển thị cơ sở dữ liệu danh tính người dùng của doanh nghiệp.
• Quản lý việc phân công và xóa quyền truy cập của người dùng.
• Cho phép người quản trị hệ thống quản lý và hạn chế quyền truy cập của người dùng trong khi theo dõi những thay đổi về đặc quyền của người dùng.

Các thành phần cơ bản của IAM

Giải pháp IAM bao gồm nhiều thành phần và hệ thống khác nhau. Các thành phần và hệ thống được triển khai phổ biến nhất bao gồm:

Đăng nhập một lần (Single sign-on – SSO)

SSO là một hình thức kiểm soát truy cập cho phép người dùng xác thực với nhiều ứng dụng hoặc hệ thống chỉ bằng một lần đăng nhập và một bộ thông tin đăng nhập duy nhất. SSO dựa vào một bên thứ ba đáng tin cậy để xác minh danh tính người dùng mang lại các lợi ích như:

• Cải thiện trải nghiệm người dùng.
• Giảm tình trạng mệt mỏi khi phải ghi nhớ nhiều mật khẩu.
• Đơn giản hóa việc quản lý mật khẩu.
• Hạn chế rủi ro bảo mật cho khách hàng, đối tác và nhà cung cấp.
• Giảm thiểu việc sử dụng thông tin đăng nhập không cần thiết.
• Nâng cao khả năng bảo vệ danh tính.

Xác thực đa yếu tố (MFA)

MFA xác minh danh tính người dùng bằng cách yêu cầu cung cấp nhiều yếu tố xác thực khác nhau. Các yếu tố này bao gồm:

• Điều người dùng biết như mật khẩu.
• Điều người dùng sở hữu như mã token hoặc mã xác nhận được gửi qua email, SMS, thiết bị tạo mã phần cứng hoặc ứng dụng xác thực trên điện thoại thông minh.
• Điều đặc biệt thuộc về người dùng như thông tin sinh trắc học (vân tay, nhận diện khuôn mặt).

Quản lý truy cập đặc quyền (Privileged Access Management – PAM)

PAM bảo vệ doanh nghiệp khỏi các cuộc tấn công mạng từ bên ngoài và cả từ nội bộ bằng cách gán các quyền truy cập cao hơn cho những tài khoản có quyền quản trị hoặc truy cập vào các tài nguyên quan trọng của doanh nghiệp. Các tài khoản này thường là mục tiêu hấp dẫn đối với tội phạm mạng và mang lại rủi ro lớn cho tổ chức nếu bị xâm phạm. Việc quản lý truy cập đặc quyền giúp hạn chế khả năng sử dụng sai quyền hạn, đảm bảo an toàn cho hệ thống quan trọng.

Xác thực dựa trên rủi ro (Risk-Based Authentication – RBA)

RBA đánh giá mức độ rủi ro khi một người dùng cố gắng đăng nhập vào ứng dụng dựa trên các yếu tố ngữ cảnh như thiết bị đang sử dụng, địa chỉ IP, vị trí địa lý hoặc mạng kết nối. Dựa trên kết quả đánh giá, hệ thống sẽ:

• Cấp quyền truy cập nếu rủi ro thấp.
• Yêu cầu người dùng cung cấp thêm yếu tố xác thực nếu rủi ro trung bình.
• Từ chối quyền truy cập nếu rủi ro cao.

Phương pháp này giúp doanh nghiệp nhanh chóng nhận diện các nguy cơ bảo mật tiềm tàng, nắm bắt bối cảnh người dùng chi tiết hơn và nâng cao mức độ bảo mật với các bước xác thực bổ sung.

Quản trị dữ liệu

Quản trị dữ liệu là quá trình giúp doanh nghiệp quản lý tính khả dụng, tính toàn vẹn, mức độ an toàn và khả năng sử dụng của dữ liệu. Quá trình này bao gồm việc áp dụng các chính sách và tiêu chuẩn để đảm bảo dữ liệu nhất quán, đáng tin cậy và không bị sử dụng sai mục đích. Trong hệ thống IAM, quản trị dữ liệu đóng vai trò quan trọng vì các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) và học máy (ML) phụ thuộc vào việc doanh nghiệp sở hữu dữ liệu chất lượng cao để hoạt động hiệu quả.

Quản lý danh tính liên kết

Quản lý danh tính liên kết là quy trình chia sẻ thông tin xác thực giữa các tổ chức hoặc đối tác đáng tin cậy. Nhờ đó, người dùng có thể sử dụng cùng một tài khoản hoặc thông tin đăng nhập để truy cập vào dịch vụ của nhiều đối tác khác nhau. Một ví dụ phổ biến về quy trình này là tính năng đăng nhập một lần (Single Sign-On – SSO), giúp đơn giản hóa trải nghiệm người dùng và tối ưu hóa quy trình xác thực giữa các hệ thống liên kết.

Mô hình Zero Trust

Mô hình Zero Trust loại bỏ quan niệm truyền thống rằng mọi người hoặc thiết bị trong cùng một mạng hoặc nằm sau tường lửa đều đáng tin cậy. Với sự phổ biến của công nghệ đám mây và thiết bị di động, môi trường làm việc đã vượt ra khỏi giới hạn văn phòng cho phép nhân viên làm việc từ mọi nơi. 

Trong bối cảnh này, mô hình Zero Trust yêu cầu doanh nghiệp liên tục đánh giá và xác minh danh tính của những người truy cập vào tài nguyên của mình. IAM đóng vai trò cốt lõi trong việc triển khai mô hình Zero Trust, đảm bảo việc kiểm soát truy cập được thực hiện một cách chặt chẽ và linh hoạt.

Lợi ích của IAM

Việc triển khai hệ thống IAM mang lại nhiều lợi ích cho các tổ chức như:

• Truy cập an toàn và hiệu quả: Hệ thống IAM cung cấp một giải pháp toàn diện để đảm bảo quyền truy cập an toàn vào các ứng dụng, mạng và hệ thống. Việc mở rộng quyền truy cập này mang lại năng suất cao hơn cho nhân viên, nhà thầu, khách hàng và đối tác đồng thời giảm thiểu rủi ro bảo mật. Nhờ IAM, các doanh nghiệp có thể quản lý quyền truy cập một cách linh hoạt mà không làm suy giảm độ an toàn của hệ thống.
• Giảm yêu cầu hỗ trợ kỹ thuật: Một trong những lợi ích đáng chú ý của IAM là tự động hóa các quy trình xác minh và quản lý danh tính, đặc biệt là việc đặt lại mật khẩu. Người dùng có thể tự giải quyết các vấn đề này nhanh chóng mà không cần sự can thiệp của đội ngũ quản trị hệ thống.
• Giảm thiểu rủi ro bảo mật: IAM cung cấp khả năng kiểm soát quyền truy cập chi tiết, từ đó hạn chế nguy cơ vi phạm dữ liệu do sai sót nội bộ hoặc tấn công bên ngoài. Khi các thông tin đăng nhập của người dùng là mục tiêu chính của tin tặc, việc áp dụng IAM giúp bảo vệ tài nguyên công ty bằng cách giám sát và hạn chế quyền truy cập không cần thiết.
• Đáp ứng các yêu cầu tuân thủ: Trong bối cảnh các quy định về bảo vệ dữ liệu và quyền riêng tư ngày càng nghiêm ngặt, IAM giúp doanh nghiệp dễ dàng tuân thủ các tiêu chuẩn pháp lý. Hệ thống IAM cung cấp bằng chứng rõ ràng về các biện pháp bảo mật khi cần thiết để báo cáo kiểm tra hoặc đáp ứng yêu cầu pháp lý.

Hạn chế của IAM

Một trong những thách thức lớn của IAM là việc cung cấp và hủy cung cấp tài khoản người dùng không được quản lý hiệu quả, dẫn đến sự tồn tại của các tài khoản không hoạt động hoặc dễ bị tấn công, làm tăng nguy cơ rủi ro bảo mật. Việc thiếu kiểm soát đối với các tài khoản quản trị cũng là một vấn đề nghiêm trọng, đòi hỏi tổ chức phải thường xuyên rà soát và đặt câu hỏi về sự cần thiết của các quyền truy cập này.

IAM cũng đối mặt với các vấn đề phổ biến như:

• Không kiểm tra định kỳ khiến một số tài khoản có quyền không phù hợp hoặc dư thừa.
• Mật khẩu yếu và thiếu xác thực đa yếu tố (MFA).
• Tài khoản có đặc quyền quá cao, trở thành mục tiêu hấp dẫn cho các cuộc tấn công.
• Tích hợp kém trên các hệ thống và nền tảng đám mây.

Việc kiểm tra và cập nhật quyền truy cập không được thực hiện khi nhân viên chuyển đổi vai trò hoặc rời khỏi tổ chức là một nguy cơ tiềm tàng. Hệ thống IAM cần được thiết kế để đảm bảo quyền truy cập của người dùng thay đổi tương ứng với từng giai đoạn trong vòng đời của họ tại tổ chức.

Một số lưu ý để triển khai IAM hiệu quả cho doanh nghiệp

Xem xét nhu cầu IAM hiện tại và tương lai

Khi triển khai hệ thống IAM, trước hết, doanh nghiệp cần đánh giá nhu cầu quản lý truy cập của người dùng trong tổ chức hiện tại và trong tương lai. 

Một giải pháp IAM cơ bản có thể đáp ứng nhu cầu quản lý quyền truy cập của người dùng đối với tài nguyên công ty nhưng đối với các tổ chức lớn hoặc phức tạp, cần một giải pháp nâng cao và khả năng mở rộng để phù hợp với sự phát triển trong tương lai. 

Doanh nghiệp cần xác định liệu giải pháp có dễ bảo trì và có thể mở rộng khi số lượng người dùng, ứng dụng và yêu cầu tăng lên không.

Kiểm tra khả năng tương thích và tuân thủ

Trước khi triển khai IAM, hãy đảm bảo rằng hệ thống lựa chọn tương thích với các hệ điều hành, ứng dụng của bên thứ ba và máy chủ web của doanh nghiệp. Việc lập danh sách các ứng dụng cần tích hợp sẽ đảm bảo mọi yếu tố quan trọng không bị bỏ sót. 

Ngoài ra, cần đảm bảo hệ thống IAM tuân thủ các yêu cầu về quy định của địa phương và quốc gia. Giải pháp IAM không chỉ cần bảo vệ dữ liệu mà còn phải đảm bảo tính tuân thủ các quy định hiện hành, tránh tạo ra các rủi ro pháp lý cho tổ chức.

Quản lý sự thay đổi

Việc triển khai IAM sẽ ảnh hưởng đến tất cả các bộ phận trong tổ chức, từ nhân viên đến các hệ thống công nghệ thông tin. Để giảm thiểu sự gián đoạn, doanh nghiệp có thể bắt đầu triển khai giải pháp IAM ở một số bộ phận quan trọng chẳng hạn như bộ phận tài chính, trước khi mở rộng trên toàn bộ tổ chức. Việc này giúp tổ chức có thể thử nghiệm và điều chỉnh các yếu tố cần thiết, đồng thời đảm bảo các bộ phận khác có thể sẵn sàng áp dụng IAM trong tương lai. Quan trọng hơn, hãy đảm bảo rằng tất cả các bên liên quan đều hiểu và đồng thuận với sự thay đổi này.

Thiết lập và theo dõi các số liệu quan trọng

Khi hệ thống IAM được triển khai, doanh nghiệp cần theo dõi hiệu quả hoạt động để đảm bảo hệ thống mang lại giá trị thực sự cho tổ chức. Các số liệu quan trọng có thể bao gồm thời gian cấp quyền truy cập cho người dùng mới, số lần người dùng yêu cầu đặt lại mật khẩu và số lượng vi phạm quyền truy cập trong các tình huống phân quyền. 

Xem xét các điểm cuối hoặc thiết bị

Trong môi trường mạng phức tạp đặc biệt là trong các hệ thống IoT và công nghệ vận hành (OT), hệ thống IAM cần được mở rộng để quản lý không chỉ quyền truy cập của người dùng vào tài nguyên CNTT mà còn các thiết bị kết nối với mạng. Việc áp dụng các giải pháp quản lý truy cập mạng (NAC) có thể tăng cường bảo mật trong các môi trường này, đặc biệt là khi các thiết bị IoT cần được phân loại và áp dụng các chính sách bảo mật riêng biệt. Giải pháp NAC có thể giúp giảm thiểu rủi ro bảo mật bằng cách cô lập các thiết bị không tuân thủ và chặn các mối đe dọa mà không cần sự can thiệp của quản trị viên.

Sản phẩm đề xuất

Kết luận

Tóm lại, Quản lý danh tính và quyền truy cập (IAM) là một yếu tố quan trọng không thể thiếu trong chiến lược bảo mật của mọi tổ chức. Với khả năng quản lý quyền truy cập một cách linh hoạt và an toàn, IAM giúp bảo vệ các tài nguyên quan trọng, giảm thiểu các rủi ro bảo mật và tuân thủ các quy định pháp lý nghiêm ngặt. Việc triển khai hệ thống IAM hiệu quả không chỉ tăng cường bảo mật mà còn nâng cao hiệu suất công việc và cải thiện trải nghiệm người dùng. Do đó, các tổ chức cần chú trọng đầu tư vào các giải pháp IAM phù hợp để đảm bảo an toàn thông tin trong môi trường làm việc ngày càng phức tạp và kết nối mạnh mẽ như hiện nay.